گزارش جنگ ارزی علیه ایران در سال۹۱ / نقش نهاد بانک

در متن جنگ ارزی علیه ایران، بانک‌ها به دلالان ارزی تبدیل شدند به‌طوری‌که انگار برای چنین روزهایی تأسیس‌شده بودند.


از همان اولین روزهایی که نرخ ارز شروع به افزایش کرده بود مردم شتابان به صرافی‌ها و بانک‌ها مراجعه می‌کردند تا اغلب با خرید دلار و یورو، از کاهش پولی که در دست دارند و از آب رفتن سرمایه‌های خود جلوگیری کنند؛ اما ماجرای دیگری زیرپوست شهر که در ظاهرش عجله مردم برای خرید ارز دیده می‌شد، به‌تدریج اتفاق می‌افتاد؛ خود بانک‌ها نیز دست‌به‌کار شده بودند تا هر چه می‌توانند ارز بخرند و عملاً شروع به ذخیره ارزی کرده بودند. بانک‌ها بسیار بیشتر از مردم پول و نقدینگی در اختیار داشتند و همین مسئله باعث شده بود که خرید ارز به‌وسیله آن‌ها، بیش از ارزهای خانگی در قیمت دلار تأثیر داشته باشد.[۱]

«عباس شاکری؛ اقتصاددان»

شاکری، اقتصاددانی که ریاست وقت دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی هم عهده‌دار است اظهار داشت که

«در بحران ارزی، بانک‌ها به دلالان ارزی تبدیل شدند به‌طوری‌که انگار برای چنین روزهایی تأسیس‌شده بودند». او می‌گفت: «به‌محض این‌که اقتصاد با کاهش منابع ارزی روبه‌رو شد، همه به معامله ارز روی آوردند به‌گونه‌ای که مؤسسات مالی و بانک‌های خصوصی که البته هیچ‌کدام خصوصی نیستند، وارد بازار شدند و این ادعا را می‌توان از نتایج مالی و سودهایی که از این بانک‌ها در سازمان بورس اعلام می‌شود اثبات کرد. برخی بانک‌ها حتی در نوساناتی که در بازار ارز بود، دخیل بودند و اقدام به خریدوفروش ارز کردند و باعث بروز مشکلاتی در بازار ارز و اقتصاد کشور شدند.»

 تابستان و پاییز سال ۹۰ گذشت و برخی از بانک‌ها چهره خود را در بحران ارزی آن روزها به‌خوبی نشان دادند. آن‌ها از سویی در صف خرید ارز جزو نفرات اول بودند اما از دیگر سو، حتی در نقد کردن حساب‌های ارزی مردم تعلل کردند. بانک مرکزی نیز به‌قدری گرفتار بحران بود که نمی‌توانست به‌خوبی بر کار بانک‌ها نظارت کند. 

در هنگام بحران ارزی و در دولت دوم احمدی‌نژاد تقریباً تمام بانک‌ها یک شرکت صرافی هم تأسیس کرده بودند، در آن سال‌ها که جنگ ارزی تمام ابعاد اقتصاد کشور را تحت تأثیر قرار داده و مسئله قیمت ارز مستقیماً در معیشت مردم کوچه و بازار اثر گذاشته بود، بانک‌ها هرکدام برای خود شرکت صرافی تأسیس کرده و وارد بازار ارز شده بودند. اواخر سال ۹۲ بانک مرکزی لیست صرافی‌های مجاز را از طریق سایت خود اعلام کرد، بررسی این لیست نشان می‌دهد مجوز فعالیت صرافی هفت بانک خصوصی کشور و یک موسسه اعتباری تمدید نشده یا تعلیق و فاقد اعتبار تشخیص داده‌شده است.

در میان این لیست می‌توان صرافی‌های مربوط به بانک‌های مشهوری چون «بانک پاسارگاد» (خدمات ارزی و صرافی پاسارگاد) و صرافی «بانک سامان» را مشاهده کرد که به‌عنوان مشهورترین شرکت‌های موجود در این لیست، در دوره جدید مورد تائید بانک مرکزی قرار نگرفته‌اند و پرونده آن‌ها فعلاً زیر ذره‌بین کارشناسی بانک مرکزی است. همچنین در این لیست صرافی بانک‌های «اقتصاد نوین»، «بانک شهر» و «بانک دی» نیز وجود دارند که مجوز «بانک دی» اساساً فاقد اعتبار اعلام‌شده است. همچنین بانک مرکزی در لیست رسمی خود مجوز صرافی موسسه اعتباری توسعه را نیز تعلیق کرده است.[۲]

 اگرچه حضور صرافی‌ها برای مقابله با تحریم‌های یک‌جانبه غرب علیه ایران نسخه‌ای کارآمد عنوان شده، اما عوارض این نسخه در اقتصاد ارزی کشور به‌سرعت خودنمایی کرد و کارکرد صرافی‌ها برای انتقال ارز و دلارهای نفتی ایران از خارج به داخل کشور را به روندی معکوس تبدیل کرد و باعث سونامی واردات یا خروج ارز از کشور شد. همین مسئله موجب دخالت دوباره بانک مرکزی به‌عنوان عالی‌ترین نهاد مالی کشور برای تعیین صرافی‌ها به دو بخش مجاز و غیرمجاز شد.

نقش بانک‌ها در دامن زدن به بحران ارزی

بانک مرکزی دلار با قیمت ارز مرجع را در اختیار بانک‌ها قرار می‌داد تا باعرضه این ارزها در بازار ارز موجبات کاهش قیمت دلار را فراهم کنند اما بانک‌ها با استفاده از صرافی‌های خود نه‌تنها این ارزها را در بازار عرضه نمی‌کردند بلکه دلار داخل بازار را نیز می‌خریدند تا بتوانند در آینده گران‌تر بفروشند. به دلیل تحریم بانک مرکزی و کاهش درآمدهای ارزی بعد از مرداد ۹۱؛ بانک مرکزی نمی‌توانست بر کار بانک‌ها نظارت کند و دیگر توان و مانور گذشته را نداشت. شمس‌الدین حسینی به نقش بانک‌ها و صرافی‌ها در دامن زدن به بحران ارزی اشاره می‌کند:

برخی از بانک‌ها  دلار دولتی را گرفته و در بازار آزاد می‌فروختند. یکی از آسیب‌هایی که می‌توان به آن اشاره کرد این بود که نقش صرافی‌ها در مقطعی که به سمت جایگزینی بانک‌ها می‌رفتند افزایش‌یافته بود. البته بعدها تلاش شد که سهم و نقش صرافی‌ها، به حد نقل‌وانتقال کاهش پیدا کند؛ یعنی گفته می‌شد در مقاطعی خود صرافی‌ها به دنبال این بودند تا مستقیماً با بانک مرکزی کار کنند. ازآنجاکه سیستم بانکی تحریم شده بود، رویه بانکی و تجارت خارجی از طریق LC کمتر شده بود و صرافی‌ها از طریق حواله، رونق و سهولت کاری بیشتری پیداکرده بودند. من فکر می‌کنم یکی از تجربیاتی که به دست آمد این بود که گرچه باید از ظرفیت صرافی‌ها برای نقل‌وانتقال پول استفاده کرد ولی صرافی‌ها هرگز نباید جایگزین سیستم بانکی شوند. چراکه معتقدم در بدترین شرایط، کارکرد سیستم بانکی از کارکرد صرافی‌ها شفاف‌تر است. البته این بدین معنا نیست که بانک‌ها هیچ تخلفی نداشتند. بلکه می‌شد مواردی را یافت که بانک‌ها نیز تخلف می‌کردند یا حداقل با اولویت‌های تعیین‌شده کار نمی‌کردند.[۳]

[۱] بانک‌ها در بحران ارزی سال ۹۱ چه نقشی داشتند؟ مجله نامه اتاق بازرگانی – آبان ۱۳۹۲، سال هشتاد و پنجم

[۲] بورس نیوز:نقش موثر بانک‌ها در تحولات بازار ارز

[۳] مهر پور، مهدی- محرمانه‌های اقتصاد ایران- تهران-نشر نور علم-۱۳۹۵- جلد اول